ไปเจอคนในเธรดเค้าเล่าให้ฟังเรื่องสุสานจิ๋นซีฮ่องเต้เป็นหนึ่งในเรื่องลึกลับทางโบราณคดีที่น่าสนใจมาก เพราะเรารู้ว่ามีสุสานขนาดมหึมาอยู่จริง รู้ว่ามีกองทัพทหารดินเผาอยู่รอบ ๆ และมีหลักฐานหลายอย่างตรงกับบันทึกโบราณ แต่ ห้องฝังพระศพหลักตรงกลางยังไม่เคยถูกเปิดขุดค้นแบบเต็มรูปแบบ จนถึงทุกวันนี้

เหตุผลสำคัญไม่ได้ใช่เพราะ “ไม่มีใครกล้าเข้าเพราะกับดัก” อย่างเดียว แต่เพราะนักโบราณคดีกลัวว่า ถ้าเปิดสุสานตอนนี้ ของข้างในอาจเสียหายทันที

ตอนขุดกองทัพทหารดินเผา นักวิจัยพบว่ารูปปั้นจำนวนมากเดิมมีสีสดมาก แต่เมื่อสัมผัสอากาศและความชื้นภายนอก ชั้นสีสามารถเสียสภาพอย่างรวดเร็วมาก บางตัวอย่างเปลี่ยนรูปภายในเวลาไม่กี่นาที นักอนุรักษ์จึงต้องระวังมากกับสิ่งที่อาจอยู่ในห้องสุสานหลัก เช่น สี สิ่งทอ ไม้ หรือวัสดุอินทรีย์อื่น ๆ

พูดง่าย ๆ คือ

ปัญหาไม่ใช่แค่ “เปิดได้ไหม” แต่คือ “เปิดแล้วรักษาของข้างในไว้ได้ไหม”

ถ้าเทคโนโลยียังไม่พร้อม การรีบเปิดอาจทำลายของที่ปิดอยู่มาเกินสองพันปีภายในเวลาไม่กี่ชั่วโมงก็ได้

แล้วเรื่อง “กับดัก” ล่ะ มีจริงไหม?

ตรงนี้ต้องแยกให้ออกระหว่าง สิ่งที่บันทึกโบราณเล่าไว้ กับ สิ่งที่พิสูจน์ได้แล้ว

นักประวัติศาสตร์จีนโบราณชื่อ ซือหม่าเชียน หรือ Sima Qian เขียนไว้ใน Shiji ว่า ภายในสุสานมีการติดตั้ง หน้าไม้ที่เตรียมยิงผู้บุกรุก และมีการใช้ ปรอท ทำเป็นแม่น้ำและทะเลจำลองอยู่ใต้ดิน

เรื่องหน้าไม้นั้นยังไม่มีใครเปิดเข้าไปเห็นของจริง จึงยังบอกไม่ได้ว่ามีกลไกอยู่ในสภาพใช้งานได้หรือไม่

และประโยคที่ว่า “หน้าไม้ยังยิงได้แน่นอนเพราะถูกปิดผนึกแบบสุญญากาศ” นั้นพูดแรงเกินหลักฐานไปมาก

เราไม่รู้ว่ากลไกเหล่านั้นยังอยู่หรือไม่

ถ้ายังอยู่ ก็ไม่รู้ว่าสภาพเป็นอย่างไร

และไม่รู้ว่ายังทำงานได้หรือไม่

แต่เรื่อง ปรอท น่าสนใจกว่า เพราะมีหลักฐานสมัยใหม่มาสนับสนุน

การตรวจดินบริเวณเนินสุสานพบค่าปรอทสูงผิดปกติ โดยเฉพาะบริเวณส่วนกลางของสุสาน และงานวิจัยต่อมาก็ตรวจพบปรอทในอากาศเหนือเนินสุสานสูงกว่าระดับพื้นหลังในบริเวณเดียวกัน นักวิจัยจึงมองว่าผลเหล่านี้สอดคล้องกับบันทึกของ Sima Qian ที่พูดถึงปรอทปริมาณมากในสุสาน

ตรงนี้พูดได้ว่า

มีหลักฐานค่อนข้างน่าสนใจว่าภายในสุสานน่าจะมีปรอทอยู่จริง

แต่ยังไม่ควรพูดว่า นักวิทยาศาสตร์ “พิสูจน์แล้วว่ามีแม่น้ำปรอท 100 สายไหลอยู่จริงแบบในบันทึก”

เพราะเรายังไม่ได้เปิดเข้าไปดู

แล้วปรอทอันตรายไหม?

อันตรายแน่นอนถ้าได้รับในระดับสูง โดยเฉพาะไอปรอท

แต่ก็ไม่ควรพูดว่า “เข้าไปแล้วจะตายทันที” เพราะอันตรายจริงขึ้นอยู่กับความเข้มข้น ระยะเวลาที่สัมผัส ระบบระบายอากาศ และอุปกรณ์ป้องกัน

งานวิจัยตรวจพบว่าบริเวณเหนือสุสานมีค่าปรอทสูงกว่าระดับพื้นหลัง แต่สิ่งนี้ไม่ได้แปลว่าเรารู้แน่นอนว่าอากาศในห้องสุสานมีพิษถึงขั้นฆ่าคนทันที

แล้วข้างในมีอะไร?

สิ่งนี้เรารู้จากบันทึกโบราณมากกว่าจากการเห็นของจริง

Sima Qian บรรยายว่า ภายในเป็นเหมือน เมืองหรือจักรวาลจำลองใต้ดิน มีสิ่งของล้ำค่า มีแบบจำลองแม่น้ำและทะเลด้วยปรอท และมีโครงสร้างที่สร้างขึ้นเพื่อเป็นโลกหลังความตายของจักรพรรดิ

รอบ ๆ สุสานก็พบของจริงที่ทำให้เราเห็นภาพว่าโครงการนี้ใหญ่แค่ไหน

มีหลุมประกอบสุสานเกือบ 200 แห่ง

มีทหารดินเผานับพัน

มีม้า

รถม้าสำริด

อาวุธ

สุสานบริวาร

และซากอาคารจำนวนมาก

พื้นที่ทั้งหมดเป็นระบบสุสานขนาดมหึมาที่ออกแบบให้คล้ายเมืองและโลกของจักรพรรดิ

ดังนั้น ถ้าถามว่า

“ทำไมยังไม่เปิดห้องสุสานหลัก?”

คำตอบง่ายที่สุดคือ

เพราะของข้างในอาจสำคัญเกินกว่าจะเสี่ยง

นักโบราณคดีรู้ว่าสุสานอยู่ตรงนั้น

รู้ว่ามีโครงสร้างอยู่ใต้ดิน

รู้ว่ามีหลักฐานเรื่องปรอท

และรู้จากบทเรียนของทหารดินเผาว่า แค่การเอาของโบราณออกมาเจออากาศก็อาจทำให้สีและวัสดุเสียหายได้

เพราะฉะนั้นบางครั้งในการทำโบราณคดี

การยังไม่ขุด อาจเป็นการอนุรักษ์ที่ดีที่สุด

เรามักคิดว่าความลึกลับมีไว้ให้เปิด

แต่ในบางกรณี คำถามที่สำคัญกว่าคือ

ถ้าเราเปิดมันวันนี้ เราจะรักษาสิ่งที่อยู่ข้างในไว้ให้คนอีกหลายร้อยปีข้างหน้าได้หรือเปล่า

และตรงนี้แหละที่ทำให้สุสานจิ๋นซีฮ่องเต้ยังน่าตื่นเต้นมาก

เพราะมนุษย์รู้ว่ามีอะไรบางอย่างอยู่ใต้ดิน

เรามีบันทึก

มีสัญญาณทางวิทยาศาสตร์

มีโบราณวัตถุอยู่รอบ ๆ เต็มไปหมด

แต่ห้องที่สำคัญที่สุด

ยังคงปิดอยู่

เหมือนข้อความจากโลกเมื่อสองพันกว่าปีก่อนที่เรายังอ่านไม่ถึงหน้าสุดท้าย