“รัฐสมัยใหม่ได้สร้างโลกที่ความเป็นกันเองของคนจางหายไป เหลือไว้เพียงแต่เขาวงกตที่เรียกว่าขั้นตอนทางราชการ คนเราไม่ได้ตาย รัก หรือฆ่ากันโดยตรงอีกต่อไป หากแต่ทำผ่านตัวแทนที่เรียกว่าเหตุผลเชิงประสิทธิภาพ”

— อัลแบรต์ กามูส์, 2569, น. 16

เราอ่านประโยคนี้แล้วติดอยู่กับคำว่า “เขาวงกตที่เรียกว่าขั้นตอน” มาก

เพราะถ้ามองเผิน ๆ ขั้นตอนต่าง ๆ ไม่ได้ถูกสร้างขึ้นมาเพื่อทรมานใคร

มันถูกสร้างขึ้นเพราะสังคมใหญ่เกินกว่าที่ทุกเรื่องจะจัดการกันด้วยการรู้จักเป็นการส่วนตัว

เราจึงมีแบบฟอร์ม

มีเลขที่เอกสาร

มีหน่วยงาน

มีผู้รับผิดชอบ

มีข้อกำหนดว่าเรื่องหนึ่งต้องผ่านโต๊ะไหนก่อนถึงโต๊ะไหน

ทั้งหมดนี้มีเหตุผลของมัน

ปัญหาอาจเริ่มขึ้นในวันที่ ระบบที่ถูกสร้างขึ้นเพื่อรับใช้มนุษย์ กลายเป็นสิ่งที่มนุษย์ต้องรับใช้เสียเอง

คนที่กำลังเดือดร้อนอาจไม่ได้ถูกมองเป็น “คนที่กำลังเดือดร้อน”

แต่กลายเป็น

“เคสนี้เอกสารไม่ครบ”

“เรื่องนี้ไม่อยู่ในอำนาจของฝ่ายเรา”

“ต้องยื่นใหม่”

“ต้องรออนุมัติ”

“ระบบยังไม่เปิด”

ไม่มีใครในประโยคเหล่านี้จำเป็นต้องเป็นคนใจร้ายเลย

และนั่นต่างหากที่น่าสนใจ

เพราะบางครั้งความเย็นชาของระบบไม่ได้เกิดจากการที่มีใครสักคนตั้งใจจะเย็นชา

แต่มันเกิดขึ้นเมื่อแต่ละคนทำหน้าที่ของตัวเองถูกต้องหมดแล้ว

คนหนึ่งตรวจเอกสาร

คนหนึ่งทำตามระเบียบ

คนหนึ่งส่งต่อ

คนหนึ่งอนุมัติ

อีกคนบอกว่าเรื่องนี้ไม่ใช่หน้าที่ของตัวเอง

ทุกคนอาจทำงาน “ถูกต้อง”

แต่คนที่อยู่ปลายทางก็ยังอาจไม่ได้รับสิ่งที่ต้องการ

ตรงนี้ทำให้เราเข้าใจว่าทำไมกามูส์ถึงโยงเรื่องราชการเข้ากับ ประสิทธิภาพและความเป็นนามธรรม

สิ่งที่น่ากลัวไม่ใช่แค่การมีขั้นตอนเยอะ

แต่คือวันที่เรามองมนุษย์ผ่านขั้นตอนเหล่านั้นจนลืมไปว่า อีกด้านหนึ่งของเอกสารมีคนจริง ๆ อยู่

มีคนกำลังรอ

มีคนกำลังกลัว

มีคนกำลังสูญเสีย

มีคนกำลังไม่มีเงิน

มีคนกำลังเจ็บ

หรือบางทีมีคนที่ชีวิตแขวนอยู่กับคำว่า “อนุมัติ” เพียงคำเดียว

ระบบราชการเองไม่ได้มีแต่ด้านเลวร้าย เพราะการบริหารคนจำนวนมากย่อมต้องอาศัยกฎ มาตรฐาน และกระบวนการที่คาดการณ์ได้ แนวคิดเรื่องระบบราชการสมัยใหม่เองก็ผูกอยู่กับความแม่นยำ ความต่อเนื่อง และประสิทธิภาพในการจัดการงานขนาดใหญ่

เพราะฉะนั้นคำถามอาจไม่ใช่ว่า

“เราควรมีระบบหรือไม่?”

แต่คือ

“เราจะสร้างระบบที่มีประสิทธิภาพ โดยไม่ทำให้มนุษย์หายไปจากมันได้อย่างไร?”

กามูส์พูดถึงโลกที่คนเริ่มติดต่อกันผ่าน “เขาวงกตของพิธีการ” และเตือนถึงสังคมที่ประสิทธิภาพกับความเป็นนามธรรมค่อย ๆ เข้ามาแทนที่ความสัมพันธ์ระหว่างคนกับคน แนวคิดนี้ปรากฏชัดในปาฐกถา The Human Crisis ของเขาในปี 1946

เราเลยคิดว่า บางทีสิ่งที่ระบบสมัยใหม่ต้องระวังที่สุดไม่ใช่แค่ความไม่มีประสิทธิภาพ

แต่เป็นอีกด้านหนึ่งด้วย

คือ มีประสิทธิภาพมากเสียจนไม่มีใครหยุดถามแล้วว่า สิ่งที่เรากำลังทำกับคนตรงหน้า มันสมเหตุสมผลในฐานะมนุษย์หรือเปล่า

เพราะกระดาษไม่มีความรู้สึก

ฐานข้อมูลไม่มีความรู้สึก

ระเบียบไม่มีความรู้สึก

สุดท้ายแล้ว คนที่ยังต้องมีความรู้สึกอยู่

ก็คือคนที่อยู่หลังโต๊ะกับคนที่ยืนอยู่หน้าโต๊ะนั่นแหละ