เราจะเขียนเรื่องนึงที่เราเองก็ใช้ปรัชญาข้อนี้มาเป็นระยะเวลานึง นานพอสมควร เหตุมันเกิดมาจากว่าเราเจอความทุกข์แล้วเราแก้ไขเหตุการณ์ไม่ได้ เราเลยพยายามหาปรัชญาที่จะมายึดเหนี่ยวจิตใจ ตอนนั้นก็ถามว่าเชื่อเรื่องศาสนาไหม คือเชื่อในคำสอนแต่ก็ไม่ได้สนใจศาสนาขนาดนั้น คือชอบอะไรที่มันจับต้องได้ เพราะว่าเป็นคนเรียนสายวิทยาศาสตร์คณิตศาสตร์มา ชอบอะไรที่มันดูแล้วเข้าใจทันทีไม่ต้องแปลบาลีอะไรแบบนี้ (ตอนนั้นนะ)

ก็เลยมีเพื่อนคนหนึ่งเป็นชาวสิงคโปร์ เป็นพี่ชายชื่อเควิน เควินเนี่ยก็ให้คำปรึกษามาตลอด มีอยู่วันนึงเควินก็ส่งคลิปนึงมาให้ เป็นเรื่องเกี่ยวกับปรัชญาของกรีกชื่อ Stoic เราจำได้ว่าเราเขียนเรื่องนี้ไปมากกว่า 1 ครั้ง แต่หลาย ๆ คนอาจจะยังไม่เข้าใจเรื่องนี้ดีพอ วันนี้เราก็เลยมาเขียนอีกครั้ง

ในโพสต์นี้เราจะพูดถึงที่มาของปรัชญาอันนี้ก่อน ว่าที่มาเนี่ยมาได้ยังไง ก็เป็นเรื่องที่ยาวนานเหมือนกันนะ

คือเรื่องมันเริ่มมาจากชายคนหนึ่งชื่อ เซโนแห่งซีเทียม (Zeno of Citium) เกิดราว 334 ปีก่อนคริสตกาล ที่เมืองซีเทียมบนเกาะไซปรัส

เรื่องราวชีวิตช่วงแรกของเซโนที่เราเล่ากันทุกวันนี้หลายส่วนมาจากบันทึกของนักเขียนโบราณอย่าง Diogenes Laertius ซึ่งเขียนภายหลังเซโนหลายร้อยปี เพราะฉะนั้นรายละเอียดบางตอนควรอ่านในฐานะ “เรื่องเล่าที่มีการบันทึกไว้” มากกว่าจะถือว่าได้รับการยืนยันทุกอย่าง

หนึ่งในเรื่องเล่าที่มีชื่อเสียงที่สุดบอกว่า เซโนเกี่ยวข้องกับการค้าทางทะเล และขณะเดินทางนำสินค้าจากฟีนีเซียมายังท่าเรือพิเรอุสใกล้นครเอเธนส์ เขาประสบเหตุเรือแตก

แต่แหล่งโบราณมีเรื่องราวส่วนนี้อยู่หลายเวอร์ชัน จึงไม่ควรฟันธงว่าเขา สูญทรัพย์สินทั้งหมดจนสิ้นเนื้อประดาตัว จากเหตุเรือล่มแน่นอน

ตามเรื่องเล่าเวอร์ชันที่รู้จักกันมากที่สุด หลังจากนั้นเซโนได้เข้าไปในร้านหนังสือที่เอเธนส์ และได้อ่าน Memorabilia ของ Xenophon ซึ่งบันทึกเรื่องราวเกี่ยวกับ โสเครตีส (Socrates) เอาไว้ เขารู้สึกประทับใจมาก จึงถามคนขายหนังสือว่าจะหาคนแบบนี้ได้ที่ไหน

เรื่องเล่าบอกว่าในช่วงนั้น คราทิสแห่งธีปส์ (Crates of Thebes) นักปรัชญาสำนัก Cynic เดินผ่านมา คนขายหนังสือจึงชี้ไปที่เขา เซโนจึงติดตามคราทิสและเริ่มศึกษาปรัชญาอย่างจริงจัง

คือว่าในช่วงแรกเนี่ย มีเรื่องเล่าว่าเซโนเป็นคนขี้อาย คราทิสจึงให้เขาถือหม้อซุปถั่วเดินผ่านย่าน Ceramicus เมื่อเซโนพยายามซ่อนหม้อซุปด้วยความอาย คราทิสก็ใช้ไม้ตีหม้อจนแตก ซุปไหลลงขาของเซโนขณะวิ่งหนี คราทิสจึงร้องประมาณว่า

“จะหนีทำไม เจ้าฟินิเซียนตัวน้อย ไม่มีเรื่องเลวร้ายอะไรเกิดขึ้นกับเจ้าเลย”

เรื่องนี้มักถูกเล่าในฐานะบทเรียนให้เซโนก้าวข้ามความอับอายและการให้ความสำคัญกับสายตาของผู้อื่นมากเกินไป

หลังจากนั้น ราว 300 ปีก่อนคริสตกาล หลังจากศึกษากับนักปรัชญาหลายสำนัก เซโนเริ่มสอนปรัชญาของตัวเองบริเวณระเบียงเสาในตลาดของเอเธนส์ที่เรียกว่า Stoa Poikile หรือประมาณว่า “ระเบียงภาพเขียน / Painted Porch”

พื้นที่นี้เป็นพื้นที่สาธารณะใน Agora ของเอเธนส์ ผู้คนสามารถมาฟังการสอนของเขาได้

บรรดาผู้ติดตามของเขาในช่วงแรกเคยถูกเรียกว่า Zenonians และต่อมาชื่อ Stoics ซึ่งมาจากคำว่า Stoa ก็กลายเป็นชื่อที่ใช้เรียกสำนักนี้

ระบบปรัชญา Stoic ถูกแบ่งออกเป็น 3 ส่วนหลัก ได้แก่

ตรรกศาสตร์ (Logic)

ฟิสิกส์หรือปรัชญาธรรมชาติ (Physics)

และจริยศาสตร์ (Ethics)

แนวคิดสำคัญของจริยศาสตร์ Stoic คือการใช้ชีวิตอย่างสอดคล้องกับธรรมชาติและเหตุผล

ผลงานเขียนชิ้นสำคัญที่มีการบันทึกว่าเป็นของเซโนคือหนังสือชื่อ Republic แม้ว่างานของเขาแทบทั้งหมดจะไม่ได้หลงเหลือมาเป็นฉบับสมบูรณ์จนถึงปัจจุบัน

มีบันทึกโบราณบรรยายว่าเซโนมีรูปร่างผอม ผิวค่อนข้างเข้ม ใช้ชีวิตอย่างสมถะ เป็นคนจริงจังเคร่งขรึม ชอบอยู่ในกลุ่มคนไม่ใหญ่มาก และไม่ชอบคำพูดที่ยืดยาวไร้สาระ

นอกจากนี้ยังมีรายงานโบราณว่า เซโนเคยปฏิเสธข้อเสนอสัญชาติเอเธนส์ เพราะไม่อยากให้ถูกมองว่าละทิ้งบ้านเกิดที่ซีเทียม

ชาวเอเธนส์ให้เกียรติเขาอย่างสูง มีบันทึกเรื่องการมอบมงกุฎทองคำ การสร้างอนุสาวรีย์ทองสัมฤทธิ์ และการจัดสุสานสาธารณะให้เพื่อเป็นเกียรติแก่เขา

ส่วนการเสียชีวิตของเซโนก็มีเรื่องเล่าที่โด่งดังมาก

Diogenes Laertius บันทึกว่า วันหนึ่งขณะเซโนออกจากสำนัก เขาสะดุดล้มจนนิ้วเท้าหัก เขาจึงใช้มือทุบพื้นและกล่าวถ้อยคำจากเรื่อง Niobe ประมาณว่า

“ฉันกำลังมา เหตุใดท่านจึงเรียกหาฉัน?”

จากนั้นเรื่องเล่าบอกว่าเขาเสียชีวิตด้วยการกลั้นหายใจ

จริง ๆ แล้ว Stoicism มีปรัชญากว้างกว่าสิ่งที่เราเอามาใช้ในชีวิตมาก แต่ หลักที่เราใช้จริง ๆ มากที่สุดมีอยู่ข้อหนึ่ง นั่นก็คือ

สิ่งไหนควบคุมได้ ให้โฟกัสที่สิ่งนั้น

สิ่งไหนควบคุมไม่ได้ อย่าไปพยายามควบคุมมัน

แนวคิดนี้ถูกอธิบายไว้อย่างชัดเจนมากโดย Epictetus นักปรัชญา Stoic รุ่นหลัง ซึ่งเปิด Enchiridion ด้วยแนวคิดว่า

บางสิ่งอยู่ในอำนาจของเรา และบางสิ่งไม่ได้อยู่ในอำนาจของเรา

อย่างเช่น คนอื่น ความคิดของคนอื่น การตัดสินของคนอื่น และการกระทำของคนอื่น เราไม่สามารถควบคุมทั้งหมดได้

แต่สิ่งที่เรายังพอควบคุมได้คือ การตัดสินใจ การกระทำ และวิธีที่เราจะตอบสนองต่อสิ่งที่เกิดขึ้น

แนวความคิดนี้ทำให้เราผ่านวิกฤติชีวิตมาได้หลายครั้ง เราจึงชอบปรัชญานี้มาก

ด้วยความเป็นคนที่เราไม่ค่อยมีสิ่งที่ยึดเหนี่ยวจิตใจ แต่เรามีหลักการนี้ในการดำเนินชีวิต ทำให้เราสามารถผ่านเหตุการณ์ต่าง ๆ ที่ดูเหมือนจะยากมาได้

เราหวังว่าทุกคนจะได้ประโยชน์จากบทความนี้นะ